Гісторыя Гродзенскага раёна

Гродзенскі раён створаны 15 студзеня 1940 года ў складзе Беластоцкай вобласці. 20 верасня 1944 г. раён увайшоў у склад Гродзенскай вобласці.

Плошча - 2,6 тыс. км.кв. Мяжуе з Рэспублікай Польшча і Літоўскай Рэспублікай, з'яўляецца адным з буйнейшых адміністрацыйных адзінак у Гродзенскай вобласці, аб'ядноўвае 360 населеных пунктаў. У складзе раёна Скідзельскі гарадскі, Сапоцкінскі гарпасялковы і 12 сельскіх Саветаў.

Колькасць насельніцтва раёна на 01.01.2014. складае 50,5 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы - 56%, палякі - 34%, рускія - 7,8%, іншыя нацыянальнасці - 2,2%. Большая частка раёна знаходзіцца ў межах Нёманскай нізіны, на захадзе знаходзіцца Гродзенскае ўзвышша. Вышэйшая кропка - 247 м - каля в.Капцёўка. З карысных выкапняў ёсць торф, мел, сілікатныя пяскі, пясчана-жвіровы матэрыял, сапрапелі.

Сярод прамысловых прадпрыемстваў Гродзенскага раёна асноўнае месца займаюць ААТ “Скідзельскі цукровы камбінат” і ААТ «Гроднахлебапрадукт", працуюць прадпрыемствы па вытворчасці мясных і агароднінных кансерваў, масла, сыроў, мэблі, піламатэрыялаў.

На тэрыторыі раёна захаваліся шматлікія архітэктурныя помнікі: касцёлы ў вёсках Адэльск, Парэчча, Індура, Казловічы, Адамавічы, Галынка, Селіванаўцы, Гожа, Зарачанка, касцёл і 2 капліцы на могілках у г.п. Сапоцкін; царквы ў вёсках Жытомля, Лаша, Верцялішкі, Коматава, Галавачы, Індура, Азёры.

У паўднёва-ўсходняй частцы вёскі Коматава, на беразе ракі Нёман у 1844-46гг. пабудавана Праабражэнская царква. Адназрубная прамавугольная ў плане пабудова, накрытая двухсхільным дахам з вальмай над алтарнай, мае не ўласцівыя драўлянай пабудове арачныя здвоеныя вокны - яўны ўплыў мураванага царкоўнага будаўніцтва. Імкненнем стварыць адчуванне мураванай пабудовы тлумачыцца і выкарыстанне ў дэкоры трохнефавага інтэр'ера манументальнага роспісу, зробленага алеем. Аднак сціплы выгляд храма з традыцыйнай чацверыковай званіцай наперадзе характэрызуюць помнік як твор народнага дойлідства.

Першае дакументальнае згадванне мястэчка Індура датуецца пачаткам XVI стагоддзя, калі яно належала маршалку Вялікага княства Літоўскага Яну Давойне і мела прывілеі на арганізацыю гандлю і карчмы. У цэнтры вёскі на пагорку стаіць велічны касцёл Прасвятой Тройцы, які быў узведзены ў 1815 годзе намаганнямі ксяндза Радзевіча, а ў 1904 годзе рэканструяваны і пашыраны архітэктарам У. Срокам. Храм вытрыманы ў стылі ампір. Сцены аздабляе дарычны антаблемент і пілястры. Інтэр'ер храма мае тры алтары, выкананыя ў стылі позняга класіцызму.  Тут жа, у цэнтры вёскі, стаіць мураваная Свята-Александра-Неўская царква. Яна была пабудавана на ахвяраванні мясцовага памешчыка А.Казлоўскага ў 1881 годзе па праекту губернскага архітэктара І.Калянкевіча. Ім жа быў выкананы і праект іканастаса. Храм вытрыманы ў рэтраспектыўна-рускім стылі. Адметнасцю яго з'яўляецца змешчанае на апсіде вялікае мастацкае пано на евангельскі сюжэт.

Тэрыторыя сучаснага Гродзенскага раёна мае яшчэ шэраг гістарычных і архітэктурных помнікаў, знаёмства з некаторым з іх чакае нас наперадзе.

На паўднёва-заходняй ускраіне вёскі Адэльск узвышаецца касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Яшчэ ў 1490 годзе вялікі князь ВКЛ і кароль польскі Казімір IV Ягелончык выдаткоўвае сродкі на пабудову ў Адэльску драўлянага касцёла. У 1680 годзе на месцы старога храма ўзводзіцца новая святыня, а недзе ў сярэдзіне XVIII стагоддзя яе змяняе касцёл, які захаваўся да нашага часу. Гэты драўляны храм у стылі барока з элементамі народнага дойлідства мае форму базілікі з невялікім купалам. Унутры - 5 драўляных разных алтароў, датуемых XVIII стагоддзем. Алтары ўпрыгожаны скульптурамі анёлаў, апосталаў, святых, а на хорах - аргна з аздабленнем у стылі барока. Напрыканцы XIX стагоддзя касцёл быў адрамантаваны і абкружаны бугавай агароджай з брамай. Тады ж была ўзведзена і мураваная званіца. Праз сто гадоў адбыўся чарговы капітальны рамонт помніка драўлянага дойлідства.

Яшчэ адзін помнік драўлянага дойлідства XVIII стагоддзя захаваўся на ўскрайку вёскі Жытомля. Пабудаваная ў 1743 годзе Свята-Дабравешчанская царква часткова змяніла свой выгляд у XIX стагоддзі, калі была ашалявана і атрымала агульны двухсхільны дах. На званіцы быў надбудаваны характэрны для таго часу шацёр у выглядзе шматграннай піраміды з макаўкай. Галоўны ўваход у храм праз званіцу аформлены вельмі сціплым ганкам з дахам на двух слупах. Інтэр'ер, аздоблены калонамі і разным драўляным іканастасам, стварае адчуванне ўрачытасці.

А зараз накіруемся на радзіму выдатнай польскай пісьменніцы Элізы Ажэшкі ў вёску Мількаўшчына. Яскравай адметнасцю гэтай вёскі можна лічыць тутэйшую Свята-Пакроўскую царкву, пабудаваную ў пачатку XX стагоддзя. Ініцыятарам яе будаўніцтва быў генерал-лейтэнант, удзельнік руска-турэцкай вайны, начальнік Санкт-Пецярбургскага ваеннага гарнізона К.А.Шырма. Узорам для абранага ім пректа царквы ў Мількаўшчыне стаў гарнізонны храм у сталіцы Расіі - Санкт-Пецярбургу.

Мількаўшчынская Свята-Пакроўская царква і сёння пакідае незабыўнае ўражанне прыгажосцю яе неарускага стылю, які натхняўся рускай царкоўнай і церамной архітэктурай XVII стагоддзя. Цыбулепадобныя купалочкі, какошнікі фасада, рэдкай прыгажосці работы іканастас - усё гэта дазваляе далучыць храм да лепшых узораў праваслаўнай архітэктуры Беларусі пачатку XX ст. Надпіс на крыжы, які знаходзіцца ўнутры царкоўнага прастола, сведчыць аб тым, што царква была асвечана ў ліпені 1909 года епіскапам Гродзенскім і Брэсцкім Міхаілам. У 1914 годзе, калі ён пачыў у Бозе, згодна тэстаменту, яго пахавалі побач з алтарнай часткай храма.

На заходняй ўскраіне вёскі Верцялішкі знаходзіцца храм святога Благавернага князя Аляксандра Неўскага, які мае бутавую агароджу. Пабудавана ў 1854 годзе з цэглы паводле праекта архітэктара Фардона ў былым ўладанні памешчыцы Свечынай, на месцы струхнелага драўлянага храма. Каля царквы мураваны помнік на месцы пахавання ў 1891 годзе святара Гашуніна Івана Пятровіча. Помнік архітэктуры стылю ампір. Стылявую цэласнасць кампазіцыі парушае ўзведзеная пазней над фасадам драўляная 1-ярусная чацверыковая званіца, завершаная 8-гранным шатром з цыбулепадобнай галоўкай. Плоскасныя сцены храма прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, дэкарыраванымі прафіляванымі ліштвамі і сандрыкамі, акантаваны прафіляваным карнізам і цягай.

Алтарная сцяна прарэзана па цэнтры арачным аконным праёмам і бакавым уваходам з рызніцы, якія вылучаюць з прасторы залы аспіду, адмежаваную драўляным іканастасам.

Нельга абмінуць увагай вёску Парэчча. Пасёлак Парэчча двойчы за сваю гісторыю быў нават раённым цэнтрам. Гісторыя Парэчча адыходзіць у глыбокую даўніну. Яшчэ ў 1660 годзе згадвалася, што тут заснаваў маёнтак гродзенскі віцэ-эканом Юзаф Недзялкоўскі. Аднак народныя паданні сведчаць пра тое, што за два стагоддзі да Недзялкоўскага ў гэтых мясцінах любіў паляваць на зуброў князь вялікі літоўскі Вітаўт. У Парэччы быў пабудаваны першы ў Беларусі чыгуначны вакзал, будынак якога служыць па прызначэнню і цяпер.

Касцёл Прасвятой Дзевы Марыі Няспыннай Дапамогі быў пабудаваны ў 1904-1906 гадах з дрэва. З 1990 года дзейнічае. Помнік эклектычнай архітэктуры з элементамі неаготыкі. У галоўным алтары ў 1906 годзе змешчаны абраз "Маці Божая Няспыннай Дапамогі".

Стары сельскі праваслаўны храм у вёсцы Парэчча згарэў у 1846 годзе. На будаўніцтва новага ў 1896-1897 гадах прыхажане вялі збор сродкаў, і ў 1901 годзе была пабудавана драўляная царква Казанскай Маці Божай. 

Тайнамі народнага драўлянага дойлідства падзеляцца Свята Праабражэнская царква (1844-1846гг.) у вёсцы Коматава, Свята-Мікалаеўская царква (1862г.) у вёсцы Лаша, касцёл Праабражэння Гасподняга (1899г.) у вёсцы Селіванаўцы. 

На поўдні ад дарогі Гродна-Ліда, на тэрыторыі Скідзельскага парка, размяшчаецца мураваны з чырвонай цэглы касцёл Унебаўзяцця Божай Маці, які быў пабудаваны ў другой палове XIX стагоддзя князямі Чацвярцінскімі. Да 1939 года быў прадворным касцёлам сям'і Чацвярцінскіх.

Касцёл - помнік архітэктуры неагатычнага стылю. Касцёл аднаанефавы з трохбаковай алтарнай часткаю. Пад касцёлам знаходзіцца крыпта (склеп). З паўночнага боку пазней прыбудована чатырохбаковая рызніца (закрыстыя). Столь унутры - у форме зоркі. У касцёле знаходзяцца хоры на драўляных бэльках, размацаваныя раскосамі. Перад уваходам у касцёл размешчана тэраса з трынаццаццю ступенямі. Дах прэсбітэрыя і корпуса - двухскатны з ацынкаванай бляхі. Дзве цагляныя вежы ўпрыгожаны металічнымі крыжамі.

Пад час вайны касцёл быў зачынены. Пасля 1945 года ў будынку размяшчаўся ваенкамат. З 80-ых гадоў касцёл не дзейнічаў. У 1990 годзе за кошт прыхажан быў зроблены рамонт. Зараз касцёл дзйнічаючы.

У в. Свіслач на беразе ракі размешчаны помнік архітэктуры ў стылі мадэрн - сядзібны дом канца 19 ст. У Свяцку захаваўся палацава-паркавы ансамбль: двухпавярховы палац у стылі ранняга класіцызму (1779). Помнікам садова-паркавага мастацтва з'яўляецца парк на паўднёва-ўсходняй ускраіне г. Скідзеля, закладзены ў сярэдзіне 19 ст. Унікальным помнікам гідратэхнічнага будаўніцтва з'яўляецца Аўгустоўскі канал (1824 - 1839), які праходзіць па тэрыторыі раёна ад дзяржаўнай беларуска-польскай мяжы да в. Нямнова, пабудаваны па загаду цара Аляксандра I, каб злучыць Віслу і Нёман.

Аздаравіцца і адпачыць запрашаюць шматлікія санаторыі, базы адпачынку і сядзібы Гродзеншчыны. 

Кізевіч
Уладзімір Сцяпанавіч

(22.06.1915-13.09.1942)

Нарадзіўся ў в. Стральцы Гродзенскага р-на. Працаваў брыгадзірам чыгуначнага пераезда. Падчас Айчыннай вайны прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці падпольнай камсамольскай арганізацыі. Падпольшчыкі пад яго кіраўніцтвам распаўсюджвалі лістоўкі, зводкі Саўінфармбюро, здабывалі і перадавалі партызанам разведданныя, зброю, боепрыпасы, удзельнічалі ў разгроме варожага гарнізона ў в. Азёры Гродзенскага р-на, афармлялі дыверсіі на шашэйных дарогах. Чыгуначная будка, дзе працаваў У. С. Кізевіч, была месцам сустрэч камсамольцаў-падпольшчыкаў. У верасні 1942 г. арыштаваны і пасля жорсткіх катаванняў забіты гітлераўцамі. Пахаваны ў Скідзелі ў брацкай магіле камсамольцаў-падпольшчыкаў. Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.

 

Ролік
Аляксей Канстанцінавіч

(06.01.1927-13.09.1942)

 Нарадзіўся ў в. Чарлёна Мастоўскага р-на Гродзенскай вобл. У 1940 паступіў у рамеснае вучылішча ў Гродна. У пачатку вайны вярнуўся ў Скідзель і з верасня 1941 уключыўся ў работу падпольнай камсамольскай арганізацыі. Складаў лістоўкі па зводках Саўінфармбюро і распаўсюджваў іх сярод насельніцтва, хадзіў на сувязь з партызанамі, перадаваў ім сабраную падпольшчыкамі зброю, боепрыпасы, медыкаменты, удзельнічаў у дыверсіях па знішчэнні ліній тэлефоннай сувязі праціўніка. Арыштаваны па даносе здрадніка і пасля катаванняў забіты гітлераўцамі. Пахаваны ў Скідзелі ў брацкай магіле камсамольцаў-падпольшчыкаў.

Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.

 

Сініца
Іван Мікалаевіч

 (1924-13.09.1942) 

Нарадзіўся ў в. Княжаводцы Мастоўскага р-на Гродзенскай вобл. У верасні 1941 уключыўся ў работу падпольнай камсамольскай арганізацыі. Працуючы па яе заданню стрэлачнікам на ст. Чарлёна Мастоўскага р-на, вёў агітацыю сярод насельніцтва, пісаў і распаўсюджваў лістоўкі, зводкі Саўінфармбюро, збіраў і перадаваў партызанам разведданныя, зброю, боепрыпасы, адзенне, абутак. Арыштаваны па даносе здрадніка і пасля катаванняў забіты гітлераўцамі. Пахаваны ў Скідзелі ў брацкай магіле камсамольцаў-падпольшчыкаў.

Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.

 

Шчасны Іван Андрэевіч

(23.02.1925-13.09.1942)

 

Нарадзіўся ў в. Чарлёна Мастоўскага р-на Гродзенскай вобл. З 1940 г. вучыўся ў Гродзенскім рамесным вучылішчы. У пачатку Айчыннай вайны актыўна ўключыўся ў падпольную работу, уцягваючы юнакоў і дзяўчат у барацьбу супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Распаўсюджваў лістоўкі, зводкі Саўінфармбюро, падаваў і перадаваў партызанам разведданныя, а таксама зброю, боепрыпасы, удзельнічаў у разгроме варожага гарнізона ў в. Азёры Гродзенскага р-на, дыверсіях на лініях тэлефоннай сувязі праціўніка. Быў сувязным партызанскага атрада. Арыштаваны па даносе здрадніка і пасля катаванняў забіты гітлераўцамі. Пахаваны ў Скідзелі ў брацкай магіле камсамольцаў-падпольшчыкаў.

Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.

 

Дзелянкоўскі
Мікалай Сямёнавіч

(1923-13.09.1942)

Нарадзіўся ў г.Скідзель. Працаваў на кафельным заводзе, вучыўся ў школе фабрычна-завадскога навучання. Удзельнік камсамольска-маладзёжнага падполля ў г. Скідзель у гады Вялікай Айчыннай вайны. Арыштаваны па даносе здрадніка і пасля катаванняў расстраляны гітлераўцамі. Пахаваны ў брацкай магіле на вул.Зарэчнай ў Скідзелі.

Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.

 

Сяўрук
Іван Андрэевіч

(03.01.1925-13.09.1942)

Нарадзіўся ў г. Скідзель. У 1941 г. скончыў 8 класаў Скідзельскай сярэдняй школы. Падчас Айчыннай вайны ўдзельнічаў у стварэнні і дзейнасці падпольнай камсамольскай арганізацыі ў Скідзелі. Распаўсюджваў лістоўкі, зводкі Саўінфармбюро, збіраў зброю для партызан, удзельнічаў у разгроме варожага гарнізона ў в. Азёры Гродзенскага р-на. У верасні 1942 арыштаваны і пасля катаванняў забіты гітлераўцамі. Пахаваны ў Скідзелі ў брацкай магіле камсамольцаў-падпольшчыкаў.

Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.

 

Зелянкоўскі
Анатоль Ільіч
 

(10.09.1924-13.09.1942)

 Нарадзіўся ў г. Скідзель. З верасня 1941 актыўны ўдзельнік камсамольскага падполля. Быў сувязным партызан, для іх падаваў зброя, шыў абутак. Пісаў і распаўсюджваў лістоўкі, праводзіў агітацыю сярод насельніцтва, удзельнічаў у падпалах нямецкіх маёнткаў-гаспадарак, дыверсіях на лініях варожай тэлефоннай сувязі. Арыштаваны па даносе здрадніка і пасля катаванняў забіты гітлераўцамі. Пахаваны ў Скідзелі ў брацкай магіле камсамольцаў-падпольшчыкаў.

Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.

 

Макарчук
Фёдар Іванавіч
 

(18.10.1924- 13.09.1942)

 Нарадзіўся ў в. Кашубінцы Гродзенскага р-на. Падчас Айчыннай вайны ў 1941г. уступіў у Скідзельскую падпольную камсамольскую арганізацыю, быў актыўным яе членам. Распаўсюджваў зводкі Саўінфармбюро, антыфашысцкія лістоўкі, збіраў разведданныя, зброю, боепрыпасы, харчаванне для партызан, удзельнічаў у разгроме варожага гарнізона ў в. Азёры і іншых баявых аперацыях падпольшчыкаў і партызан. 04.09.1942 г. схоплены па даносе здрадніка і пасля жорсткіх катаванняў расстраляны гітлераўцамі. Пахаваны ў брацкай магіле на вул.Зарэчнай ў Скідзелі.

Пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені.