Спаленыя вёскі – сёстры Хатыні



Вёска Пузавічы (Партызанская)

 

Трагедыя вёскі адбылася ў ліпені (15.07) 1943 г. У пяць гадзін раніцы цішыню парушылі маторы аўтамабіляў, поўныя немцаў і паліцаяў. Фашысты, на хаду машын, саскоквалі з адной, другой, выцягваліся ланцугом,  які ахопліваў вёску. Гітлераўцы, акрамя тых, што стаялі ў акружэнні, пайшлі па дварах. Яны зганялі людзей у цэнтр вёскі, дзе людзей падзялілі: мужчын зачынілі ў адну адрыну, жанчын – у другую. Людзі задыхаліся ў будынках. І тады адчынілі дзверы. Кінуліся да выхаду – ударылі кулямёты. А перад дзвярыма былі выкапаныя ямы. Хто трапляў пад кулі – адразу падаў у іх. Астатніх выцягвалі з адрын, стралялі ў іх – і скідвалі ў ямы на трупы. Стралялі так, хваліліся потым паліцаі, што ствалы награваліся да чырвані, вада ў кажухах закіпала. Тыя ж паліцаі расказвалі, пахваляючыся сваёй “работай”, што людзі, пакуль іх перабілі, ссівелі. Маці закрывалі сабой дзяцей. Мужчыны спрабавалі ў адчаі кінуцца на котаў.

А па вёсцы ішлі падпальшчыкі з факеламі. Яны з усмешкай падсоўвалі полымя пад стрэхі. Сухая салома ўспыхвала.

У той дзень расстралялі больш 500 чалавек в. Пузавічы і навакольных хутароў.

Яны забілі маладых жанчын Марыю Лазовік з 1,5 месячным дзіцём, Надзею Былец з двух  месячным дзіцём. Не злітаваліся каты над сіротамі Колей, Валодзей, Лідай Тулінскімі, Шурай і Марыяй Пыксамі, якіх гадавалі ўсёй вёскай.

У чэрвені 1944 года пры адступленні акупанты адкапалі ямы,  трупы паскідвалі ў кучу, аблілі вадкасцю, абклалі дровамі і падпалілі.

Праз няпоўны год, уцякаючы, гітлераўцы пастараліся замясці сляды злачынства. Яны зноў акружылі былую вёску. Раскапалі магілы, абліваючы бензінам, палілі трупы.

У Скідзеле гаварылі, што ямы ў Пузавічах, напоўненыя трупамі, засыпаныя зямлёй, доўга варушыліся, бо ў іх закапалі параненых і паўжывых людзей.

Вёска Пузавічы, двойчы спаленая, “пахавана” у Хатыні. Пасля вайны вёска адрадзіліся. І назвалі яе Партызанская.

Каля дарогі стаяць прыгажуні ёлкі, паціху гамоняць паміж сабой бярозы ля помніка.

Нішто не напамінае аб той жудаснай ахвяры, якая прынесла бяду вёсцы Пузавічы вайна.

Сіні камень

Вёска Сіні камень стаяла ў лесе і была партызанскай.

Лёс гэтай вёскі быў вырашаны ў час карнай аперацыі 18 ліпеня. Вянзіны, Гірды, Папрукайлы, Ханевічы…- дзеці, жанчыны, старыя вёскі Сіні Камень. Усяго 19 дзяцей і 31 дарослы, што згінулі ад куль, 57 спаленых хат. На месцы вёскі, за 4 км. На поўначы ўсход ад вёскі Бандары, стаіць абеліск, бо вёска так і не адрадзілася.

У глыбокім задумленні стаіць лес. Тут ніколі не будзе чуваць дзіцячага смеху. Толькі зрэдку праходзяць  турысты і тады лес поўніцца дзіцячымі галасамі і музыкай. Яны, вядома ж, не ведаюць, што такое вайна.

 

Вёска Запур’е

Жыхары Запур’я не змаглі змірыцца з жорсткімі выхадкамі новага ляснічага - немца Фолькера, якога за здзекі над людзьмі празвалі "мордабіцель". Яго застрэлілі народныя мсціўцы. У пакаранне нямецкае камандаванне запатрабавала расстраляць пяцьдзясят ні ў чым не вінаватых вяскоўцаў. 18 верасня 1943 вёска была абкружаная карнікамі. У ходзе карнага рэйду 48 чалавек былі расстраляныя. Самому старэйшаму з загінуўшых было 66 гадоў, а самаму малодшаму - усяго 6 месяцаў.

Ўспаміны сведкаў той жудаснай раніцы:

«18 верасня 1943 года паліцаі выгналі ўсіх на вуліцу. Некалькіх мужчын прымусілі капаць яму. Загадалі выстраіцца шарэнгай бліжэй да краю. Пачуліся стрэлы. Дзяцей не стралялі - кідалі жывымі. Стагналі параненыя, плакалі дзеці. Фашысты кінулі дзве гранаты - і стала ціха. Людзей закопвалі яшчэ жывымі. У студні, што знаходзіўся за дзесяць крокаў ад агульнай магілы, вада стала каламутнай ад крыві ... Самому старэйшаму тады было 66 гадоў, а самай малодшаму ўсяго 6 месяцаў. »

Вось што распавядае жыхарка вёскі Данілавіч Г.К.:

«Да вайны ў вёсцы налічвалася 12 двароў і 109 жыхароў. Калі пачалася вайна, каля вёскі быў створаны партызанскі атрад. Мне ў той момант было 15 гадоў. У вёску прыехалі немцы. Яны падзялілі жыхароў на тры групы. Першая група - людзі, якіх адпраўлялі ў канцлагер, другая - тыя, хто быў расстраляны, і трэцяя - тыя, каго адправілі на працу ў Нямеччыну.

Мяне вывезлі ў канцлагер. Я вярнулася дадому ў канцы вайны. Вёска была спалена. Да вайны ў мяне былі сястра, тата і дзядуля. Пазней я даведалася, што мае родныя былі расстраляныя. Толькі адзін чалавек - Хоха Ўладзімір Іванавіч - застаўся ў жывых. У той час яму было 52 гады. Ён памёр 18 лютага 1954. »

На месцы трагічных падзей устаноўлены абеліск.

Вёска Дземша (Полымя)

Спрадвеку ў в. Дземша жыхары мелі  прозвішча Дземша. Было сярод іх шмат родзічаў, былі і проста цёзкі па прозвішчы.

Вёска была не вялікая, усяго 39 чалавек налічвалася ў ёй перад пачаткам вайны. У адзін дзень з вёскай Шкленск, Сіні  Камень была расстраляна і вёска Дземша.

Сярод іх , забітых жыхароў вёскі Дземша, з 36 чалавек - 19 дзяцей.

Адразу пасля вайны на магіле ахвяр фашызму быў пастаўлены помнік.

18 ліпеня 1943 года нямецка-фашысцкімі захопнікамі спалена вёска Дземша, Полымя, зверскі забітыя ўсе жыхары.

Шкленск

Да 18 ліпеня 1943 года на карце Шчучынскага раёна, каля дарогі Гродна-Астрына значылася вёска пад назвай Шкленск. Але яе не стала разам з яе жыхарамі, у  жахлівы ліпеньскі дзень. Не стала назаўжды. На досвітку гітлераўскія аўтаматчыкі акружылі вёску і пачалі выганяць на вуліцу жанчын, дзяцей, старых. Ні ў чым не вінаватыя жыхары спачатку былі жорстка збітыя, а затым расстраляныя. Разам з мёртвымі ў спешна выкапаныя ямы кідалі параненых дзяцей. Доўга яшчэ калыхалася зямля над магілай. У Шкленске было знішчана 67  мірных жыхароў, а вёска спалена, усе 17 двароў. Вёска так і не змагла адрадзіцца. Толькі ў 1951 году побач з вёскай каля трасы Гродна-Астрына быў пастаўлены помнік партызанам, а ў 1966 годзе - у цэнтры былой вёскі збудаваны абеліск - у памяць загінуўшых. Ад вёскі Шкленск засталася толькі ўрна з попелам, якая ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе Хатынь.

 

Вёска Бабіна

Вёска Бабіна стала прытулкам для байцоў і камандзіраў разбітых часцей Чырвонай Арміі

У першыя дні пасля нападу гітлераўскай Германіі на СССР вёска Бабіна, што згубілася ў лясах паўночнай часткі Гродзенскага раёна, стала надзейным прытулкам для байцоў і камандзіраў разбітых часцей Чырвонай Арміі. Людзі дзяліліся з імі апошнім кавалкам хлеба, дапамагалі прайсці патаемнымі сцежкамі далей на ўсход.

Некалькі пазней жыхары вёскі сталі дапамагаць савецкім партызанам, якія ўжо вясной і ўлетку 1942 гады правялі шэраг смелых аперацый. Так, 21 мая група лясных салдат пад кіраўніцтвам палітрука Ф. Раманенка спаліла стадваццаціметровы мост на рацэ Дзітва. 28 чэрвеня партызаны ў колькасці 46 чалавек пад камандаваннем лейтэнанта А. Іванова разграмілі гарнізон гітлераўцаў у Азёрах, 16 ліпеня ўзарвалі чыгуначнае палатно на лініі Гродна-Вільня.

Адна з партызанскіх груп пад камандаваннем А. Патапава спынілася ў лесе за тры кіламетры ад Бабіна. У гэтай групе былі Віталь Сыты, яго жонка Любоў Зорка, інжынер Нагорны і іншыя. У Бабіна яны прыходзілі па прадукты. Тут былі надзейныя сувязныя. Уладзімір Хоха і сакратар сельсавета Марыя Хоха. Але ў вёсцы знайшоўся здраднік. Ён данёс у Парэцкі ўчастак нямецкай жандармерыі на аднавяскоўцаў, якія  дапамагалі партызанам, і назваў месца, дзе была партызанская зямлянка

31 снежня 1942 года на досвітку варожы атрад з'явіўся ў Бабіна, пасля чаго адправіўся да месца размяшчэння партызан. У поспеху аперацыі фашысты не сумняваліся. Яны разлічвалі акружыць і знішчыць партызанскую групу. Але план іх праваліўся. Падчас прачэсвання лесу нервы ворага не вытрымалі. Гітлераўцы адкрылі агонь па сваіх, прыняўшы іх за партызан. Гадзінны падняў трывогу, і партызаны спешна адышлі. Ўступаць у бой каля вёскі з большымі сіламі праціўніка не было сэнсу. Гітлераўцы, каб запалохаць насельніцтва і пазбавіць партызан народнай дапамогі, расстрэльвалі не толькі сем'і і сувязных, але і знішчалі цэлыя паселішчы.

Тады ж з'явіўся жахлівы план знішчэння вёскі Бабіна. Яго падрыхтаваў начальнік жандарскага ўчастка ў Парэчча лейтэнант Эрых Портцыг. На досвітку 11 студзеня 1943-га атрад гітлераўцаў на чале з Портцыгам акружыў Бабіна. Усіх 49 жыхароў вёскі сагналі ў дом Казіміра Хохі і падзялілі на тры групы.

Адна з іх была асуджаная. Людзей па адным падводзілі да абрыву каля дарогі і расстрэльвалі. Так загінулі настаўнік Аляксандр Хоха, яго жонка дэпутат сельсавета Любоў Хоха, сувязная партызан Марыя Хоха, 76-гадовы Селівестр Хоха і яго 67-гадовая жонка Кацярына. Настала чарга ісці да абрыву і Ўладзіміру Хохе. Гітлеравец штурхнуў яго ствалом аўтамата ў спіну: маўляў, чаго стаіш, нядоўга засталося. Уладзімір узяў пад руку айца Паўла і сказаў: «Пойдзем разам, бацька». Павольна наблізіліся да абрыву, за якім праз дарогу адкрыўся малады хвойнік. Уладзімір ірвануўся наперад і неўзабаве схаваўся за абрывам. Яшчэ адно імгненне, і яго, цяжка параненага, схаваў лес.

Раз'юшаныя фашысты схапілі і тут жа расстралялі сына ўцекача - 10-гадовага Генадзя і сына суседа - 12-гадовага Віталя. Усяго ж знішчылі ў той дзень 11 чалавек, 12 адправілі ў турму ў Гродна, дзе неўзабаве мужчын расстралялі, а жанчын павезлі на катаржныя работы ў Германію. Толькі тры сям'і пазбеглі расправы. Іх акупанты выселілі з вёскі. Хаты і гаспадарчыя пабудовы разабралі на дровы, а маёмасць разграбавалі. Эрых Портцыг трыўмфаваў. У сваім данясенні ў Гродна пасля расправы над мірнымі жыхарамі Бабіна ён запэўніваў, што, несумненна, наступіць супакаенне ў раёне. Але ўрачыстасць карніка была заўчасная. Партызанскі рух з кожным днём пашыраўся, умацоўвалася сувязь партызан з насельніцтвам. Атрад, які спрабавалі знішчыць гітлераўцы ў лесе каля вёскі Бабіна, неўзабаве вырас у грозную сілу для фашыстаў - у партызанскую брыгаду імя Ленінскага камсамола.

Уладзімір Ягорычаў, кандыдат гістарычных навук. Гродзенская праўда, 26.04.2010.