Вызваленне г. Гродна і Гродзенскага раёна

Вызваленне горада Гродна і Гродзенскага раёна

Да сярэдзіны ліпеня 1944 г. у ходзе беларускай стратэгічнай наступальнай аперацыі "Баграціён" савецкія войскі ўзламалі абарону нямецкай групы армій «Цэнтр» на тэрыторыі Беларусі, разграмілі вялікую частку нямецкіх дывізій на гэтым участку фронту, вызвалілі сталіцу Беларусі г. Мінск і паспяхова развівалі наступленне на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Ад 5 ліпеня савецкія войскі ажыццяўлялі Беластоцкую наступальную аперацыю, падчас якой хуткімі тэмпамі прасоўваліся ў напрамку г. Гродна. Войскі саперніка дарэмна спрабавалі замацавацца на загадзя падрыхтаваных рубяжах, аказвалі ачаговае супраціўленне, адыходзілі на захад. Па меры прасоўвання да горада супраціўленне саперніка нарастала.

Нямецкае камандаванне надавала вялікае значэнне ўтрыманню г. Гродна, які з'яўляўся буйным вузлом камунікацый і адным з асноўных апорных пунктаў абароны на подступах да Германіі.

Яшчэ ў 1941 г. немцы ўключылі г. Гродна ў склад Усходняй Прусіі пад назвай Гарт і былі гатовыя абараняць яго як частку фатэрлянд, з асаблівым імпэтам, тым больш што р. Нёман была апошняй буйной воднай перашкодай на рубяжах Усходняй Прусіі. З аператыўнага пункту гледжання для немцаў было важна ўтрымаць пераправы праз р. Нёман у раёне горада і сам горад як выгадны плацдарм для магчымых контрнаступальных дзеянняў на правым беразе Нёмана. Раён Гродна быў зручным для нанясення контрудараў на стыку 2-га і 3-га Беларускіх франтоў (праз г. Гродна праходзіла раздзяляльная лінія паміж палосамі іх наступу), і яны наносіліся немцамі пераважна ў паласе наступлення 50-й арміі, што крышку затрымала, але не спыніла наступ савецкіх войскаў.

Для ўтрымання Гродна праціўнік падрыхтаваў дзве лініі абароны: першая праходзіла праз Пераселку, Дзевятоўку, Станіславава і іншыя прыгарадныя вёскі, другая - па старой ускраіне горада. Горад атрымаў статус крэпасці. Першая нямецкая лінія абароны абапіралася на старыя прыгонныя фарты часоў Першай сусветнай вайны і была ўзмоцнена танкамі і самаходных прыладамі.

Горад абаранялі каля шасці дывізій гітлераўцаў. У склад Гродзенскай групоўкі праціўніка ўваходзілі 5 ахоўных і паліцэйскіх палкоў групы "Ангальт" пад камандаваннем генерала Готліба, 3 пяхотных палка групы генерала Готберга, патрапаная ў папярэдніх баях і аднаўлялая баяздольнасць 50-я пяхотная дывізія (без аднаго палка), зводны жандарскі батальён і іншыя часткі, падцягнутыя з глыбокага тылу або перакінутыя з іншых участкаў фронту. Ім было загадана трымацца "чаго б гэта ні каштавала і без тэрміну". У якасці аператыўнага рэзерву на левым беразе Нёмана ў гатоўнасці контратакаваць савецкія войскі займала пазіцыі адборная дывізія гітлераўцаў - 3я танкавая дывізія СС «Мёртвая галава», якая ў спешным парадку была перакінутая з Румыніі для выратавання ад поўнага разгрому групы армій «Цэнтр». Паблізу горада таксама знаходзілася танкавая дывізія СС «Рэйх».

У Беластоцкай наступальнай аперацыі Чырвонай Арміі, падчас якой быў вызвалены г. Гродна, удзельнічалі войскі 2-га Беларускага фронту (генерал-палкоўнік Г.Ф. Захараў) у складзе 3-й (генерал-палкоўнік А.В. Гарбатаў), 49 -й (генерал-лейтэнант Т.І. Грышын), 50-й (генерал-лейтэнант І.В. Болдзін) і 4-й паветранай (генерал-палкоўнік авіяцыі К.А. Вяршынін) армій. Пераследуючы разгромленага ў ходзе Мінскай аперацыі саперніка, названыя войскі згодна з Дырэктывай Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 4 ліпеня 1944 г. атрымалі загад без аператыўнай паўзы развіваць наступ у кірунку гарадоў Навагрудак, Ваўкавыск, Беласток, завяршыць разгром якія адыходзілі 4-й і 9-й нямецкіх армій, не даць ім замацавацца і арганізаваць супраціў на загадзя падрыхтаваных да абароны рубяжах, выйсці да мяжы з Усходняй Прусіяй і ў паўночна-ўсходнія раёны Польшчы. 5 - 16 ліпеня савецкія войскі праследавалі праціўніка, знішчалі іх ар'ергард і адлюстроўвалі контратакі. 8 ліпеня войска 3-й арміі вызвалілі Навагрудак і да канца 9 ліпеня, прасунуўшыся за 5 сутак на 120 - 125 кіламетраў, дасягнулі р. Нёман і Моўчадзь, фарсіравалі 3 водныя перашкоды, 14 ліпеня вызвалілі Ваўкавыск і выйшлі да ракі Свіслач. Войскі 49-й і 50-й армій у гэты час адлюстроўвалі спробы саперніка прарвацца з акружэння пад Мінскам (Мінскі «кацёл») у паўднёвым і паўднёва-заходнім напрамках.

Уведзеныя ў бітву 10 ліпеня войска 50-й арміі да 16 ліпеня выйшлі на рубеж вусце р. Свіслач - сярэдняя плынь Нёмана і ва ўзаемадзеянні з войскамі 3-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса (генерал-лейтэнант М.С. Аслікоўскі), а таксама 36-га стралковага корпуса (генерал-маёр К.І. Правалы) 31-й арміі (генерал -палкоўнік В.У. Дзеясловаў) 3-га Беларускага фронту (генерал арміі І.Д. Чарняхоўскі), якія ўдзельнічалі ў правядзенні Віленскай наступальнай аперацыі, пры ўдзеле часткі сіл 1-й паветранай арміі (генерал-палкоўнік авіяцыі т.т. Хрюкін) пачалі штурм горада і крэпасці Гродна.

У ходзе папярэдніх наступальных баёў, пачалася 23 чэрвеня 1944 г., які савецкія войскі панеслі вялікія страты ў жывой сіле і баявой тэхніцы. Колькасны склад стралковых дывізій не перавышаў у сярэднім 5,5 тысяч чалавек, а стралковых рот - 40 - 50 чалавек. Тылы адставалі ад хутка прасоўваецца наперад надыходзячых частак. Адчуваўся недахоп боепрыпасаў, гаручага, што абумовіла адставанне артылерыі ўзмацнення, танкавых частак. Але гэта не зніжала наступальнага парыву савецкіх войскаў.

У перыяд баёў за горад і крэпасць Гродна паралельна з мяжуючымі часткамі Чырвонай Арміі дзейнічалі і партызаны Беластоцкага злучэння. Народныя мсціўцы актыўна ўдзельнічалі ў захопе апорных пунктаў на подступах да горада, выводзілі нашы падраздзяленні на асобныя аб'екты, склады з боепрыпасамі і гаручым, што дазваляла з меншымі стратамі іх знішчаць.

13 ліпеня а 18 гадзіне 6-я гвардзейская кавалерыйская дывізія (генерал-маёр П.П. Брыкеля) 3-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса выйшла да паўночнай ускраіны Гродна і завязала бой з пяхотай і танкамі праціўніка ў раёне в. Кульбакі.

14 ліпеня ўслед за кавалерыстамі да горада падышлі часці 36-га стралковага корпуса 31-й арміі. Гэта дазволіла ўшчыльніць баявыя парадкі надыходзячых войскаў, а таксама пачаць фарсіраванне р. Нёман на поўнач ад горада. У другой палове дня адзін з палкоў 32-й кавалерыйскай дывізіі (генерал-маёр І. П. Калюжны) уплаў пераправіўся праз р. Нёман і захапіў невялікі плацдарм на яго левым беразе ў раёне в. Лялек.

У ноч з 14 на 15 ліпеня раку фарсіравалі часткі 220-й стралковай дывізіі (генерал-маёр В.А. Палявік) 36-га стралковага корпуса.

Нямецка-фашысцкія войскі аказвалі жорсткі супраціў на рубяжы Станіславава - Дзевятоўка - цагляны завод, неаднаразова прадпрымаючы лютыя контратакі. У ходзе двухдзённых напружаных баёў 6-я кавалерыйская і 174-я стралковая (палкоўнік М.І. Дзёмін) дывізіі прарвалі абарону на гэтым рубяжы і ў 22 гадзіны 15 ліпеня пачалі баі ў горадзе. У паўночна-заходнюю частку горада ўступілі паліцы 220-й (генерал-маёр В.А. Палявік) і 352-й (генерал-маёр М.М. Стрыжэнка) стралковых дывізій 36-га стралковага корпуса, з усходу і паўднёва-ўсходу надыходзілі 42-я стралковая дывізія (палкоўнік А.І. Сліц) 69-га стралковага корпуса (генерал-маёр М.М. Мультан), а таксама 95-я (палкоўнік С.К. Арцем'еў) і 290-я (генерал-маёр І.Г. Гаспаран) стралковыя дывізіі 81-га стралковага корпуса (генерал-маёр Ф.Д. Захараў) 50-й арміі. Да раніцы 16 ліпеня асноўная частка г. Гродна, размешчаная на правым беразе р. Нёман, была вызвалена ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У гонар гэтай перамогі ў Маскве ўвечары таго ж дня быў дадзены салют 20 артылерыйскімі залпамі з 224 гармат. Загадам ВГК ад 16 лiпеня 1944 г. войскам, якія ўдзельнічалі ў вызваленні г. Гродна, была аб'яўлена падзяка.

Савецкім частках і злучэнням, якія змагаліся ў раёне г. Гродна, вялікую падтрымку аказвала авіяцыя. Групы штурмавікоў па 6 - 8 самалётаў бесперапынна лёталі над полем бою і трапна змагаліся з ворагам. Разам з савецкімі авіятарамі адважна змагаліся французскія лётчыкі знішчальнага авіяпалка «Нармандыя», які ўваходзіў у склад 1-й паветранай арміі. За баявыя заслугі і мужнасць, праяўленыя падчас баёў пры фарсіраванні Нёмана, 28 лістапада 1944 г. палку было прысвоена найменне «Нёманскі» і назва «Нармандыя - Нёман» .

Раніцай 24 ліпеня, пасля зацятых баёў і адлюстравання магутнага контрудару саперніка, была цалкам вызвалена левабярэжная занёманскай частцы горада.

За вызваленне г. Гродна многія савецкія воіны былі ўзнагароджаны ордэнамі, сотні воінаў удастоены ўрадавых узнагарод, званне Героя Савецкага Саюза прысвоена капітанам Ю.Д. Іўліеву, К.А. Кошману і Н.Т. Аўчыннікавай, старэйшаму лейтэнанту П.П. Кажамякіну, лейтэнантам Ф.М. Бажоре і І.І. Дзьякаву, малодшаму сяржанту М.Т. Курбатаву.

Загадамі Вярхоўнага Галоўнакамандуючага ад 25 ліпеня 1944 г. за вызваленне г. Гродна і ліквідацыю гродзенскай групоўкі нямецка-фашысцкіх войскаў у перыяд правядзення Беластоцкай аперацыі 1944 г. і Віленскай аперацыі 1944 г. ганаровага наймення Гродзенскіх удастоены 17 частак і злучэнняў Чырвонай Арміі 2-га (генерал арміі Г.Ф. Захараў) і 3-га (генерал арміі І.Д. Чарняхоўскі) Беларускіх франтоў.

 

Перайсці на старонку "Вялікая Айчынная Вайна"